Arge Teşviklerinin Uygulanması (Lebib Yalkın Mevzuat Dergisi, Sayı:, 172, Nisan 2018)

SGK İŞVEREN TEŞVİKLERİNDEN AR-GE TEŞVİKİNİN UYGULANMASI VE AVANTAJLARI

 

Bünyamin ESEN(*)

(*) SGK Denetmeni, İş ve Sosyal Güvenlik Uzmanı

Sosyal Politika Bilim Uzmanı (London School of Economics), Siyaset Bilimi Doktora Adayı (Boğaziçi Üniversitesi)

Lebib Yalkın Mevzuat Dergisi, Sayı:, 172, Nisan 2018

 

Öz: Ülkemizde SGK tarafından uygulanan prim desteklerinden birini de 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklemesi Hakkında Kanun ile 2008 yılında uygulanmaya başlanılan AR-GE prim desteği oluşturmaktadır. Destek ile Türkiye açısından stratejik bir hedef olan araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin geliştirilmesi ve inovatif faaliyetlere ayrılan kaynakların arttırılması hedeflenmektedir. AR-GE teşviki kapsamına giren işyerlerinde çalışan ve kapsama giren sigortalıların, AR-GE faaliyetine dair çalışmaları karşılığında elde ettikleri ücretleri üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesinin yarısı destek kapsamında 31 Aralık 2023 tarihine kadar Hazine tarafından karşılanmaktadır. Bu makalede AR-GE prim teşvikinin kapsamı ve teşvikten yararlanma koşulları işverenlere yol gösterecek şekilde açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler: AR-GE, SGK prim teşviki, prim desteği, inovasyon, sosyal sigortalar primi

 

  • GİRİŞ

Ülkemizde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından çeşitli sosyal sigortalar primi teşvikleri uygulanmaktadır. Prim teşvikleri sayesinde işverenler çalıştırdıkları sigortalıların primlerini indirimli olarak ödeyebilmekte, primlerin düzenli ödenmesi teşvik edildiğinde de SGK’nın prim gelirleri artmaktadır.

Prim teşviklerinin finansmanı Hazine veya diğer kamu kurumları veyahut da İşsizlik Sigortası Fonu gibi kamusal fonlardan sağlanır. İndirim konusu edilen prim tutarları işverenin borcundan düşülür, bu düşülen tutarı SGK bütçesine ilgili kamu kuruluşu işveren adına öder. Hangi şart altında olursa olsun SGK bütçesine primlerin tam ödenmesi sağlanır, yalnızca tutarları ödeyenler değişir.

Prim teşvikleri veya devlet destekleri işçilik maliyetlerinin azaltılması suretiyle işverenlerin rekabet gücünün arttırılması, kayıtlı istihdamın ve düzenli prim ödemenin özendirilmesi, kadınlar ve gençler gibi bazı özel çalışan gruplarının istihdamının teşviki, bazı bölgeler veya sektörlerde yatırımın özendirilmesi yahut da belirli sektörlere yatırım çekilmesi gibi çeşitli amaçlara özgülenmiştir. Her bir prim teşvikinin, uygulanan bu teşvikle hedeflenen işveren ve çalışan kesimlerine yönelik şartlar getirmiş olduğu görülmektedir.

Bu çerçevede, SGK tarafından uygulanan prim teşviklerinden birini de araştırma ve geliştirme (AR-GE) yatırımları için uygulanan prim teşviki oluşturmaktadır. 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklemesi Hakkında Kanun ile 2008 yılında uygulanmaya başlanılan AR-GE prim teşviki 2014 yılında[1] önemli bir değişikliğe uğramış ve SGK tarafından teşvikten AR-GE hizmetlerinde çalışan her bir sigortalı için yararlanma süresi arttırılmış bulunmaktadır.

Bu makalede SGK işveren teşviklerinden AR-GE teşvikinin önemi, uygulanma esasları ve son dönemde bu teşvikte yapılan değişiklikler ile söz konusu bu teşvikten yararlanmanın işverenler açısından avantajları ele alınmıştır.

 

  • AR-GE TEŞVİKİNİN ÖNEMİ

AR-GE çalışmalarının geliştirilmesi ülkemiz açısından hayati öneme sahiptir. İhracata ve turizme dayalı ekonomimizin daha yüksek milli gelir üretebilmesinin tek yolu dünya piyasalarında takdir edilecek yüksek teknoloji ve yüksek katma değer içeren ürün ve hizmetler üretmesinden geçmektedir.

Ne var ki, ülkemizde AR-GE’ye ayrılan kaynak oldukça yetersiz düzeydedir. 2012 yılında AR-GE harcamalarının GSYİH içerisindeki payı ABD’de %2,82, AB-27’de %2,06, Japonya’da %3,34 ve Güney Kore’de % 4,36 iken ülkemizde yalnızca %0,92 oranında gerçekleşmiştir.[2] Ülkemizin yalnızca endüstrileşmiş ülkelere göre değil kendi ligindeki gelişmekte olan ülkeler arasında da AR-GE yatırımları en düşük olanlardan biri olduğu görülmektedir.[3]

Üretim ve ihracat modeli hammadde yahut basit ara mal olan bir ekonominin bilgi ve robotik teknolojinin üretildiği, endüstri 4.0 uygulamanın hayata geçirildiği dünya ekonomileri ile uzun vadede yarışması mümkün değildir. Türkiye’nin gelişmekte olan ülkeler kategorisinden çıkarak Avrupa ülkelerinin ekonomik standartlarını yakalayabilmesi ve orta gelir tuzağından kurtularak yüksek milli gelir üretebilmesi için mutlaka üretim süreçlerine bilgiyi katması ve inovasyon olarak ifade edilen yenilikleri üretmesi zorunludur.[4]

İşte bu stratejik gereklilikten hareket eden AR-GE teşvikleri ülkemizde AR-GE’ye ayrılan kaynakların arttırılmasını hedef tutmaktadır. İşverenlerin, sosyal sigortalar primleri açısından olduğu kadar vergi ve mali yükler açısından da ciddi imkânlar (destek, teşvik, istisna ve indirimler) sunan AR-GE yatırımlarına yönelmeleri, böylece ürettikleri mamul ve hizmetlere yaratıcı düşünceyi sokmaları beklenmektedir. Bu açıdan bakıldığında AR-GE teşviklerinin sürdürülmesi ülkemiz açısından hayati ve stratejik öneme sahip çok doğru bir uygulamadır.

 

  • ARGE TEŞVİKİNİN KAPSAMI

    1. İşyerleri ve İşletmeler Bakımından Kapsam

AR-GE prim teşviki 5746 sayılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun çerçevesinde getirilmiş bir düzenlemedir. Söz konusu bu Kanunda araştırma ve geliştirme faaliyetleri ile bu kapsamdaki işyerleri tanımlanmış bulunmaktadır. Buna göre, teknoloji merkezi işletmelerinde, AR-GE merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşları ile kanunla kurulan veya teknoloji geliştirme projesi anlaşmaları kapsamında uluslararası kurumlardan ya da kamu kurum ve kuruluşlarından AR-GE projelerini desteklemek amacıyla fon veya kredi kullanan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen ya da TÜBİTAK tarafından yürütülen AR-GE ve yenilik projeleri ile rekabet öncesi işbirliği projelerinde ve teknogirişim sermaye desteklerinden yararlanan işletmelerdeki araştırma geliştirme faaliyetleri teşvik kapsamındadır.

AR-GE prim teşvikinden yalnızca özel sektöre ait işyerleri yararlanabilmektedir. Resmi nitelikteki işyerleri, başka bir ifade ile 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanununun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen kamu idareleri ve kamu iktisadi teşebbüsleri ile bunların bağlı idare, ortaklık, müessese ve işletmeleri ve yukarıda belirtilenlerin ödenmiş sermayesinin % 50’sinden fazlasına sahip oldukları ortaklık ve işletmelerden Türk Ticaret Kanununa tabi olmayanlarla özel kanunlarına göre personel çalıştıran diğer kamu kurumları, kapsama girmemektedir.

Kapsama giren özel sektör işletmelerin, 2886 Sayılı Devlet İhale Kanunu ile 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi hizmet ve yapım işlerinin yürütüldüğü işyerleri de kapsama girmemektedir.

 

  1. Sigortalılar ve Aldıkları Ücretler Bakımından Kapsam

Yukarıda sayılan AR-GE teşviki kapsamındaki özel sektör işyerlerinde çalışan AR-GE personeli ve destek personeli ile 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanununun geçici 2 nci maddesi uyarınca ücreti gelir vergisinden istisna olan personel için; bu çalışmaları karşılığında elde ettikleri ücretleri üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesinin yarısı teşvik kapsamındadır.

SGK tarafından uygulanan AR-GE prim teşvikinde,

  • AR-GE Personeli için; AR-GE merkezlerinin, kamu kurum ve kuruluşları ile kanunla kurulan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen ya da TÜBİTAK tarafından yürütülen AR-GE ve yenilik projeleri ile rekabet öncesi işbirliği projelerinde ve tekno girişim sermaye desteklerinden yararlanan işletmelerin AR-GE faaliyetlerinde doğrudan görevli olan araştırmacı ve teknisyenlerinin tamamı ile,
  • Destek Personeli için; Ar-Ge personel sayısının yüzde onunu aşmamak kaydıyla AR-GE faaliyetlerine katılan veya bu faaliyetlerle doğrudan ilişkili yönetici, teknik eleman, laborant, sekreter, işçi ve benzeri personel,
  • 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanununun geçici 2 nci maddesi uyarınca ücreti gelir vergisinden istisna tutulmuş fiilen çalışan personel,

teşvik kapsamındadır.

Teşvik kapsamındaki özel sektör işyerlerinde çalışan kamu personeli ile sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalıştırılan personel, alt işverenler (taşeronlar) tarafından çalıştırılan sigortalılar, 5/6/1986 tarihli ve 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nda belirtilen aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler ve topluluk sigortasına tabi olanlar teşvik kapsamına girmemektedir.

Görüldüğü üzere AR-GE teşvikinden yararlanmak için yalnızca işyeri değil sigortalılar bazında da sınırlama getirilmiştir.

 

  1. Ödenen Ücret Bakımından Kapsam

AR-GE teşvikinden yararlanmak için işyeri ve sigortalı bazında getirilen sınırlama yanında ödenen ücret bakımından da sınırlama getirilmiş bulunmaktadır. Kapsama giren sigortalıların ücretlerinin tamamı teşvik kapsamında değildir: AR-GE teşvikinden yararlanabilecek sigortalıların, kapsama giren AR-GE çalışmaları karşılığında elde ettikleri ücretleri üzerinden teşvik uygulanması söz konusudur. Kapsama giren sigortalılara yapılan ücret dışındaki (ikramiye, prim ve benzeri nitelikte) ödemeler ile, kapsama giren sigortalıların AR-GE ve yenilik faaliyetleri dışındaki çalışmaları nedeniyle hak ettikleri ücretleri için ise teşvik verilmez.

AR-GE prim teşvikinin en önemli özelliği prime esas kazanç alt sınırı (asgari ücret) üzerinden değil yukarıda sayılan çalışanların gerçek ücretleri üzerinden (SGK’ya bildirilmiş bulunan brüt ücretleri üzerinden) uygulanmasıdır. Bu ise çalışan başına diğer SGK prim teşviklerinden daha yüksek bir teşvik tutarı anlamını taşımaktadır.

 

  1. Teşvikten Yararlanma Koşulları

Bu şekilde hesaplanan ücretler üzerinden uygulanan sigorta primi işveren hissesinin yarısı, 1 Nisan 2008 ile 31 Aralık 2023 tarihleri arasında Maliye Bakanlığı bütçesine konulmuş bulunan ödenekten karşılanmaktadır.

Ancak AR-GE teşvikinden faydalanmak için işverenlerin işyerine ait aylık prim ve hizmet belgesini yasal süresi içerisinde vermesi şarttır. Kapsama giren sigortalılara ilişkin aylık prim ve hizmet belgelerinin yasal süresi içinde verilmesi hâlinde, tahakkuk eden sigorta primi işveren hissesinin yarısı ile sigortalı hissesinin işverenlerce ödenip ödenmediğine bakılmaksızın, sigorta primi işveren hissesinin diğer yarısı Maliye Bakanlığı bütçesine konulacak ödenekten karşılanmaktadır.[5]

Belirtmek gerekir ki, 5746 sayılı Kanunun 3’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında tanımlanan AR-GE teşvikinden yararlanan işyerlerinde çalıştırılan kişilerin sigortalı olarak bildirilmediği ve/veya bildirilen sigortalının fiilen çalıştırılmadığına yönelik tespitin olması durumunda bu sigorta prim teşvikleri için bir ay/bir yıl süreyle yasaklama uygulanmamaktadır.[6]

 

  • AR-GE TEŞVİKİNDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

    1. Azami Teşvikten Yararlanma Süresi

5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklemesi Hakkında Kanun ile 2008 yılında uygulanmaya başlanılan AR-GE prim teşvikinin ilk halinde teşvikten yararlanmak için süre sınırlaması da bulunmakta idi. Söz konusu ilk halde “her bir çalışan için beş yıl süreyle” teşvik kapsamı içerisinde olması prensibi geçerli idi. Yani bir çalışan beş yıl yararlandırıldıktan sonra AR-GE’de çalışmaya devam etse bile o çalışan için işverence teşvik alınamıyordu.

Söz konusu bu süre sınırlaması İş Kanunu İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması İle Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılmasına Dair 6552 sayılı Kanun ile 11.09.2014 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere kaldırılmıştır. Buna göre daha önce her bir çalışan için en fazla beş yıl yararlanılabilecek olan teşvik süresindeki, Kanundaki “her bir çalışan için beş yıl süreyle” ibaresi kaldırılarak uzatılmıştır. Böylece teşvikten yararlanılabilecek azami süre üst limitsiz olarak uzatılmış ve teşvikin kapsamı genişletilmiştir.

Öte yandan, AR-GE teşviki 1 Nisan 2008 ile 31 Aralık 2023 tarihleri arasında geçerlidir. Eğer kanuni düzenleme yapılarak uzatılmaması halinde 2023 yılının son günü itibariyle AR-GE teşviki yürürlükten kalkacaktır.

 

  1. Aylık Bildirge Verirken Dikkat Edilmesi Gerekenler

AR-GE prim teşvikten yararlandırılacak kişiler için işverenlerce verilecek Aylık Prim ve Hizmet Belgelerinde dikkat edilmesi gereken ayrıntılar şunlardır:

İlk olarak dikkat edilmesi gereken şey aylık prim ve hizmet belgesini mutlaka yasal süresi içerisinde vermektir. İşyerine ait aylık prim ve hizmet belgesinin yasal süresi içerisinde verilmemesi o ay için AR-GE teşvikinden yararlanamama sonucunu doğuracaktır.

İkinci olarak, AR-GE teşviki kapsamında bildirilecek çalışanlar için verilecek aylık prim ve hizmet belgesinin 05746/ 15746 kodu seçilerek gönderilmesi gereklidir.

 

  • SONUÇ

SGK’ca uygulanan prim teşviklerinden birini de 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklemesi Hakkında Kanun ile 2008 yılında uygulanmaya başlanılan AR-GE yatırımları için prim teşviki oluşturmaktadır.

Teknoloji merkezi işletmelerinde, AR-GE merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşları ile kanunla kurulan veya teknoloji geliştirme projesi anlaşmaları kapsamında uluslararası kurumlardan ya da kamu kurum ve kuruluşlarından AR-GE projelerini desteklemek amacıyla fon veya kredi kullanan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen ya da TÜBİTAK tarafından yürütülen AR-GE ve yenilik projeleri ile rekabet öncesi işbirliği projelerinde ve teknogirişim sermaye desteklerinden yararlanan işletmelerdeki araştırma geliştirme faaliyetleri teşvik kapsamındadır. Teşvikin uygulanması sigortalı ve ücret sınırlamaları da bulunmaktadır.

AR-GE prim teşvikinin en önemli özelliği prime esas kazanç alt sınırı (asgari ücret) üzerinden değil yukarıda sayılan çalışanların gerçek ücretleri üzerinden uygulanmasıdır. Bu ise çalışan başına diğer SGK prim teşviklerinden daha yüksek bir teşvik tutarı anlamını taşımaktadır. 2014 yılında önemli bir değişikliğe uğramış olan AR-GE teşvikinin çalışanlar açısından azami beş yıllık yararlanma süresi kaldırılmıştır.

Türkiye’nin yüksek ekonomik standartları yakalayabilmesi ve orta gelir tuzağından kurtularak yüksek milli gelir üretebilmesi için mutlaka üretim süreçlerine bilgiyi katması ve inovasyon olarak ifade edilen yenilikleri üretmesi zorunludur. Bu açıdan bakıldığında AR-GE teşviklerinin sürdürülmesi ülkemiz açısından hayati ve stratejik öneme sahip çok doğru bir uygulamadır.

 

 

KAYNAKÇA:

Esen, Bünyamin (2018) “SGK’nın AR-GE Prim Teşviki Çok Avantajlı”, Çerçeve Dergisi, Sayı: 84, Ocak-Şubat 2018.

Maliye Bakanlığı (2016) 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun Genel Tebliği (Seri No: 4), Gelir İdaresi Başkanlığı, Ankara.

Maliye Bakanlığı ve Sanayi ve Ticaret Bakanlığı (2008) Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Uygulama ve Denetim Yönetmeliği, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 31.07.2008, Sayı: 26953).

Sosyal Güvenlik Kurumu (2008) Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi konulu 2008-85 sayılı Genelge, SGK Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü Prim Tahsilat Daire Başkanlığı, Ankara.

Sosyal Güvenlik Kurumu (2009) Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi konulu 2009/21 sayılı Genelge, SGK Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü Prim Tahsilat Daire Başkanlığı, Ankara.

Sosyal Güvenlik Kurumu (2017) “Sigorta Primi Teşvik, Destek ve İndirimlerde Yasaklamaya İlişkin Yeni Uygulama” konulu ve 2017-18 sayılı Genelge, 11.04.2017, SGK Sigorta Primleri Genel Müdürlüğü, Ankara.

T.C. Yasalar (1983) 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 10.09.1983, Sayı: 18161).

T.C. Yasalar (2001) 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 06.07.2001, Sayı: 24454).

T.C. Yasalar (2002) 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 22.01.2002, Sayı: 24648).

T.C. Yasalar (2003) 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 24.12.2003, Sayı: 25326).

T.C. Yasalar (2006) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 16.06.2016, 26200 sayılı).

T.C. Yasalar (2008) 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklemesi Hakkında Kanun, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 28.02.2014, Sayı: 26814).

T.C. Yasalar (2014) İş Kanunu İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması İle Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılmasına Dair 6552 sayılı Kanun, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 11.09.2014, Sayı: 29116).

Zabun, Fatih (2015) “Bir Gelişmişlik Göstergesi Olarak Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektör Payı”, Yaklaşım Dergisi, Sayı: 266, Şubat 2015.

[1] Bkz.: T.C. Yasalar (2014) İş Kanunu İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması İle Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılmasına Dair 6552 sayılı Kanun, Ankara: Resmi Gazete (Tarih: 11.09.2014, Sayı: 29116).

[2] Karşılaştırmalı bir analiz için bkz.: Fatih, Zabun (2015) “Bir Gelişmişik Göstergesi Olarak Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektör Payı”, Yaklaşım Dergisi, Sayı: 266, Şubat 2015.

[3] Esen, Bünyamin (2018) “SGK’nın AR-GE Prim Teşviki Çok Avantajlı”, Çerçeve Dergisi, Sayı: 84, Ocak-Şubat 2018.

[4] Esen, a.g.y.

[5] Maliye Bakanlığı ve Sanayi ve Ticaret Bakanlığı (2008), Md. 11/6.

[6] Sosyal Güvenlik Kurumu (2017), sf. 14.